Analiza hipotezy dotyczącej nietrzeźwości Alkohol jako źródło złożonych struktur społecznych

Czy alkohol rzeczywiście odegrał kluczową rolę w rozwoju złożonych społeczeństw? Właśnie to głosi tak zwana „hipoteza pijaństwa” (Drunk Hypothesis). Najnowsza analiza faktycznie wykazała istnienie takiego związku.

Od tysięcy lat alkohol stanowi nieodłączną część życia ludzkiego. Zapisy historyczne wskazują, że już we wcześniejszych cywilizacjach odgrywał on ważną rolę – od starożytnej Mezopotamii i Egiptu, przez starożytną Grecję i Chiny, aż po imperia Majów i Inków. Na przykład w starożytnej Sumerii piwo odgrywało ważną rolę religijną, gospodarczą i polityczną. Składano je bogom w ofierze, aby zapewnić dobrobyt. Ponadto służyło jako zapłata dla robotników przy wielkich projektach budowlanych, a elity podawały je podczas uroczystości i świąt, aby wzmacniać spójność społeczną i utrwalać struktury hierarchiczne. W słynnym sumeryjskim eposie o Gilgameszu zwierzęcy Enkidu otrzymuje piwo, aby stać się cywilizowanym człowiekiem.

W świetle tych i innych ustaleń niektórzy badacze wysunęli tezę, że alkohol mógł być jednym z głównych czynników wpływających na powstanie złożonych, hierarchicznych społeczeństw. Teoria ta, znana jako „hipoteza pijaństwa” (Drunk Hypothesis), zawdzięcza swoją nazwę książce „Drunk: How we sipped, danced and stumbled our way to civilization” (Pijani: Jak piliśmy, tańczyliśmy i potykaliśmy się w drodze do cywilizacji) autorstwa jednego z jej czołowych przedstawicieli, Edwarda Slingerlanda. Twierdzi on, że nasze pragnienie odurzenia nie jest błędem ewolucji, lecz z historycznego punktu widzenia mogło przynieść korzyści kulturowe, które przeważyły nad szkodliwymi skutkami zdrowotnymi i społecznymi.

Anspruchsvolle Analyse alter Skelette und Mumien

Forschung, die Mumien „sprechen“ lässt

Analiza międzykulturowa

W nowym badaniu naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku zweryfikowali to założenie za pomocą analizy międzykulturowej. „Hipoteza o pijaństwie jest naprawdę fascynująca, ale dotychczas nie została jeszcze zweryfikowana ilościowo w ujęciu międzykulturowym” – mówi doktorant Václav Hrnčíř, który zainicjował i przeprowadził to badanie. „Wynika to z faktu, że znaleziska archeologiczne związane z alkoholem są bardzo nieliczne, a źródła pisane pochodzą wyłącznie ze społeczeństw, które już wtedy były złożone i hierarchiczne”.

Z tego powodu naukowcy zastosowali najnowocześniejsze metody z zakresu etnologii porównawczej i statystyki (wnioskowanie przyczynowo-skutkowe). Zebrali dane dotyczące spożycia tradycyjnych napojów fermentowanych na podstawie globalnej próby obejmującej 186 społeczności udokumentowanych etnograficznie, charakteryzujących się różnym stopniem złożoności politycznej. „Aby zrozumieć związek między alkoholem a złożonością kulturową, wykorzystaliśmy modele statystyczne uwzględniające różne możliwe wyjaśnienia zaobserwowanych zjawisk. Te metody przyczynowo-skutkowe pomogły nam zasadniczo oddzielić rolę alkoholu od innych kluczowych czynników, które mogłyby wpływać na struktury polityczne, takich jak stopień rozwoju rolnictwa i wykorzystanie zasobów środowiskowych” – mówi współautorka badania Angela Chira. Dodatkowe zmienne naukowcy pozyskali z globalnej bazy danych dotyczącej miejsc, języków, kultur i środowiska, której kuratorem jest Wydział Ewolucji Języka i Kultury.

Alkohol jako jeden z wielu czynników

W badaniu stwierdzono pozytywny związek między dostępnością napojów fermentowanych a wyższym poziomem złożoności politycznej. Jednak po uwzględnieniu potencjalnych czynników wpływających, w szczególności rolnictwa, efekt ten okazał się niewielki. Chociaż w badaniu nie analizowano konkretnych mechanizmów, dane z różnych kultur wskazują na wzorzec, zgodnie z którym alkohol może być powiązany ze złożonością polityczną, jak opisano w „hipotezie upojenia alkoholowego”. Na przykład elity polityczne mogły wykorzystywać alkohol jako środek do mobilizacji siły roboczej, zawierania sojuszy oraz zdobywania i umacniania władzy i autorytetu. „Z drugiej strony stosunkowo słaby sygnał wskazuje, że spożycie alkoholu prawdopodobnie nie było główną przyczyną powstania złożonych społeczeństw” – mówi Hrnčíř.

Na zakończenie zespół autorów zwraca uwagę, że badanie skupiało się na roli napojów alkoholowych o niskiej zawartości alkoholu w społeczeństwach nieprzemysłowych. W świecie, w którym alkohol – w tym również napoje wysokoprocentowe i destylowane – jest dostępny w niemal nieograniczonych ilościach, a picie staje się coraz częściej zajęciem samotnym i izolującym, zagrożenia związane z nadmiernym spożyciem alkoholu często przeważają nad potencjalnymi korzyściami społecznymi.

Oryginalna publikacja:Hrnčíř, V., Chira, A.M. i Gray, R.D. Czy alkohol przyczynił się do ewolucji złożonych społeczeństw? , Humanit Soc Sci Commun 12, 1091 (2025); DOI: 10.1057/s41599-025-05503-6

Ta wiadomość ukazała się wcześniej w serwisie naszej siostrzanej marki.