Ograniczanie marnotrawstwa żywności Analiza działań mających na celu ograniczenie marnotrawstwa żywności

Co trafia do kosza w prywatnych kuchniach? I ile odpadów spożywczych można uniknąć? W ramach projektu badawczego, obejmującego ponad 200 gospodarstw domowych, przeanalizowano te pytania, a także zbadano możliwe strategie rzeczywistego ograniczenia marnotrawstwa żywności w domu.

Ilość odpadów spożywczych w gospodarstwach domowych można znacznie zmniejszyć, jednak trudno jest określić, jakie działania są w tym zakresie skuteczne. W ramach projektu badawczego „Dialogforum private Haushalte 2.0” (DiFo 2.0), realizowanego przez Politechnikę Berlińską oraz organizację Slow Food Deutschland e. V., gospodarstwa domowe rejestrowały swoje odpady spożywcze za pomocą cyfrowego dziennika kuchennego w aplikacji „Zu gut für die Tonne!”. Wyniki wskazują na wyraźny spadek ilości odpadów, których można uniknąć – ale pokazują również, że jednorazowe bodźce psychologiczne same w sobie nie wystarczają, a już sam sposób pomiaru może wpływać na zachowanie.

Ilość odpadów spożywczych, których można uniknąć, ma spaść o 30 procent

W ramach części projektu „Zmierz to!” 222 gospodarstwa domowe odnotowały w łącznie 7 468 wpisach do dzienników ilość odpadów spożywczych, zarówno w ciągu siedmiu dni przed, jak i siedmiu dni po akcji angażującej uczestników. Akcje te dotyczyły między innymi planowania zakupów, przechowywania, trwałości produktów oraz wykorzystania resztek. Średnia udokumentowana całkowita ilość odpadów spożywczych spadła z 83,9 do 70,5 grama na osobę dziennie – co stanowi spadek o 16,1 procent.

Jeszcze wyraźniejsza zmiana nastąpiła w przypadku odpadów spożywczych, których można uniknąć: ich ilość spadła z 45,5 do 33,2 grama na osobę dziennie, czyli o 27,1 procent. Natomiast ilość odpadów nieuniknionych, takich jak kości czy niejadalne skórki, praktycznie się nie zmieniła. Dla porównania: nowy europejski cel redukcji przewiduje do 2030 roku zmniejszenie ilości odpadów spożywczych na mieszkańca o 30 procent, łącznie dla handlu detalicznego, gastronomii, usług cateringowych i gospodarstw domowych.

Lebensmittel aus Reststoffen

Altes Brot neu aufgelegt: „Upcycled Ingredients“

Zaobserwowany spadek ilości odpadów spożywczych stanowi jednoznaczny wynik projektu; jednak ze względu na charakter badania w warunkach rzeczywistych nie można jednoznacznie określić, w jakim stopniu przyczyniły się do tego działania w ramach kampanii, codzienne rejestrowanie danych czy też inne czynniki. Samo codzienne rejestrowanie odpadów spożywczych mogło sprawić, że uczestnicy bardziej świadomie postrzegali swoje odpady i zmienili swoje zachowanie. Wskazuje na to również ankieta końcowa: około 20 z 51 ankietowanych stwierdziło, że dzięki rejestrowaniu własnych ilości odpadów, przyczyn ich wyrzucania lub powtarzających się wzorców zachowań stali się bardziej świadomi tych kwestii.

Krótkie sesje psychologiczne nie przynoszą dodatkowych korzyści

W dodatkowym badaniu z randomizacją, w którym wzięło udział 420 osób, zespół badawczy przetestował dwa kolejne podejścia. Część uczestników zastanawiała się nad sytuacjami, w których wyrzucali żywność, mimo że tak naprawdę chcieli tego uniknąć. Inni opracowali konkretne plany typu „jeśli-to”, dotyczące tego, co chcieliby zmienić w przyszłości podczas robienia zakupów lub porcjowania żywności; trzecia grupa połączyła oba zadania.

W porównaniu z grupą kontrolną, która nie otrzymała żadnego z tych dodatkowych bodźców, żadne z zastosowanych podejść nie doprowadziło do większego zmniejszenia ilości odpadów spożywczych odnotowanych w późniejszym okresie. Wyniki wskazują, że jednorazowe bodźce psychologiczne w tych warunkach nie wystarczyły do dodatkowego ograniczenia marnotrawstwa żywności.

Ograniczanie zużycia zamiast „Zero Waste”

Również inna obserwacja relativizuje proste recepty na sukces: gospodarstwa domowe z wcześniejszym doświadczeniem, które już wcześniej korzystały z dziennika kuchennego w ramach akcji z udziałem uczestników, nie były w stanie utrzymać początkowego spadku w takim samym stopniu przy ponownym udziale. Ich udokumentowane straty żywności już na początku znajdowały się na niższym poziomie i w dalszym ciągu praktycznie nie ulegały zmniejszeniu. Sugeruje to, że przy już niskich wartościach wyjściowych margines dla dalszej redukcji jest mniejszy.

Naukowcy doszli do wniosku, że biorąc pod uwagę niemal niezmienny udział odpadów nieuniknionych, sensowne wydaje się skupienie się w działaniach i komunikacji przede wszystkim na ograniczeniu odpadów spożywczych, których można uniknąć, zamiast formułowania absolutnego celu „zero odpadów”. Niektórych skórek, pestek i innych niejadalnych części nie da się całkowicie uniknąć.

Ważne: kompostowanie nie jest formą zapobiegania powstawaniu odpadów spożywczych, lecz sposobem na wykorzystanie odpadów spożywczych, które już powstały. Zapobieganie ma miejsce na wcześniejszym etapie i polega na uniemożliwieniu powstawania odpadów spożywczych.

Sukces nie oznacza, że nie wyrzuca się już ani grama odpadów. Kluczowe znaczenie ma celowe ograniczenie odpadów, których można uniknąć.

Prof. Dr. Nina Langen, TU Berlin

Szczególnie wyraźnie spadła ilość żywności wyrzucanej z powodu zepsucia lub pleśni. Mediana spadła z 7,14 do 4,10 gramów na osobę dziennie. Przechowywanie, zarządzanie zapasami oraz terminowe wykorzystanie dostępnej żywności mogą zatem stanowić ważne punkty wyjścia dla przyszłych działań. Aby jednak rzetelnie rozpoznać takie efekty, kluczowe znaczenie ma sposób pomiaru marnotrawstwa żywności.

W jaki sposób eksperyment wpływa na wynik

Dzięki cyfrowemu dziennikowi kuchennemu, opracowanemu przez zespół projektowy w ścisłej współpracy z Federalnym Ministerstwem Rolnictwa, Żywienia i Spraw Regionalnych (BMLEH), gospodarstwa domowe rejestrują rodzaj i ilość wyrzucanej żywności, jej część, której można było uniknąć, oraz tę, której nie dało się uniknąć, a także przyczyny wyrzucenia. W tym celu mogą albo zważyć odpady, albo wybrać z listy podane ilości.

Analiza pokazuje, że już sam układ takiego formularza może wpływać na wyniki: prawie 30 procent wszystkich wpisów odpowiadało dokładnie jednej z czterech proponowanych wartości szybkiego wprowadzania: 5, 15, 150 lub 240 gramów. Analizy wrażliwości wykazały jednak, że zaobserwowanych różnic między stanem przed a po nie da się wyjaśnić wyłącznie tą opcją wprowadzania danych. Jednocześnie ilości udokumentowane przez same gospodarstwa domowe były znacznie niższe od oficjalnych szacunków dotyczących odpadów spożywczych w gospodarstwach domowych w Niemczech. Ponieważ opierają się one na różnych metodach badania, wartości te nie mogą być bezpośrednio porównywane. Różnica ta podkreśla jednak, jak ważne są dalsze badania nad odpowiednimi metodami pomiarowymi.

Istotne pytania dotyczące badań nad marnotrawstwem żywności

„Dziennik kuchenny pokazuje nam bardzo szczegółowo, co wyrzuca się w gospodarstwach domowych i dlaczego. Jednocześnie widzimy, że sama metoda pomiaru może mieć znaczenie. Właśnie z tego wynikają ważne pytania dla kolejnej generacji badań nad marnotrawstwem żywności” – mówi prof. dr Nina Langen, kierowniczka Katedry Edukacji na rzecz Zrównoważonego Żywienia i Nauk o Żywności na Politechnice Berlińskiej. Dlatego przyszłe badania powinny w bardziej ukierunkowany sposób analizować poszczególne zachowania i grupy produktów spożywczych, uwzględniać dłuższe okresy pomiarowe oraz sprawdzać, czy zaobserwowane zmiany mają charakter trwały.

Kolejną kwestią jest to, co konsumenci w ogóle postrzegają jako odpady spożywcze – na przykład gdy resztki żywności są kompostowane zamiast wyrzucane wraz z odpadami komunalnymi.

Zebranie danych było możliwe dzięki współpracy z pięcioma partnerami praktycznymi z branży produkcji i handlu artykułami spożywczymi oraz z przedsiębiorstwem o certyfikacie B Corp, działającym na rzecz społecznej odpowiedzialności. Dzięki ich kanałom komunikacyjnym udało się dotrzeć do gospodarstw domowych w całym kraju.

Cyfrowy dziennik kuchenny w aplikacji „Zu gut für die Tonne!” BMLEH będzie nadal funkcjonował nawet po zakończeniu projektu: trzech partnerów zewnętrznych nadal korzysta z tego narzędzia, a nowe akcje angażujące użytkowników można uzgadniać w ramach inicjatywy „Zu gut für die Tonne!”. Wyniki projektu DiFo 2.0 dostarczają zatem nie tylko wiedzy na temat zapobiegania marnotrawstwu żywności, ale także stanowią metodologiczną podstawę do bardziej rzetelnego opracowywania i oceny przyszłych działań.

Oryginalna publikacja: Frerk, M., Langen, N., Speck, M. (2026). Ograniczenie marnotrawstwa żywności jako element transformacji systemu żywnościowego, z: Büttgen, A., Hackspiel-Mikosch, E., Liedtke, C., Wilkening, T. (red.) SDG 12: Zrównoważona konsumpcja i produkcja. Globalne cele zrównoważonego rozwoju. Springer, Berlin, Heidelberg; DOI: 10.1007/978-3-662-70118-8_46-1

Ten artykuł ukazał się wcześniej w naszym serwisie siostrzanym www.foodtec-insider.de .